ШАНАВАНЫЯ ЧЫТАЧЫ!

Раённая газета з радасцю абвяшчае пра пачатак новага праекта — «Запаветныя мясціны Слаўгарадчыны». У ім мы будзем распавядаць пра цікавыя, малавядомыя, але сапраўды ўнікальныя куткі нашага роднага краю, якія захоўваюць дух мінуўшчыны і прыгажосць прыроды.

Без мінулага – будучыня пустая,

Як дом без асновы, як песня без слоў.

Ведай пра цуды слаўнага краю,

Зямля, дзе пачатак усіх тваіх сноў.

СЛАЎГАРАДЧЫНА: Вандроўка праз стагоддзі

Што можа быць больш цікавым, чым гісторыя роднага краю, тых мясцін, дзе нарадзіўся і вырас? Гэта пачуццё, знаёмае кожнаму, чые карані глыбока ў глебе бацькаўшчыны. Сёння мы з вамі, дарагія чытачы, адправімся ў неверагоднае падарожжа скрозь час, каб яшчэ раз узгадаць і асэнсаваць багацце нашай Слаўгарадчыны – край са шматвекавой, жывой гісторыяй.

Няма лепшага пачатку, чым імёны. Згадка пра горад Слаўгарад, летапісны Прупой, Прапошаск, Прапойск, упершыню сустракаецца ў далёкім 1136 годзе ў грамаце князя Расціслава. Стаіць сабе на беразе Сожа горад-крэпасць, змяняючы назвы, але не сваю істотную ролю. Спачатку ён – частка магутнага Вялікага Княства Літоўскага, пазней – цэнтр Прапойскага стараства ў складзе Мсціслаўскага ваяводства. Кожная эпоха пакідала тут свой адбітак: гучала мова продкаў, звінелі мячы дружынаў, кіпеў гандаль на гасцінцах.

Аднак лёс бывае зменлівы. Ужо ў 1772 годзе, пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, Прапойскае стараства адышло да Расійскай імперыі. Імператрыца Кацярына II хутка падаравала яго князю Галіцыну, ператварыўшы колішнюю адміністрацыйную адзінку ў прыватнае памесце. Гэта быў новы этап, які таксама фармаваў аблічча краю. Але самае галоўнае, што ні палітычныя буры, ні змена ўладароў не змаглі знішчыць духу гэтай зямлі.

Сучасная назва з’явілася значна пазней, у 1945 годзе, калі горад Прапойск быў перайменаваны ў Слаўгарад. Гэта рашэнне было сімвалічным, яно нібы падкрэслівала новую старонку, але з павагай да мінулага. Слаўгарадскі раён, заснаваны яшчэ ў 1924 годзе, стаў цэнтрам жыцця для многіх пакаленняў нашых землякоў.

Але што ж з’яўляецца найбольшым багаццем, найвялікшай нацыянальнай гордасцю гэтых месцаў? Гэта, безумоўна, помнікі, што засталіся нам у спадчыну як маўклівыя сведкі сівой старадаўнасці. Кожны камень, кожны вал, ці гэта крынічка ці возера,  рэшткі старажытных паселішчаў – гэта старонкі вялікай кнігі пад назвай “Гісторыя”. Яны расказваюць пра жыццё, змаганне, веру і надзеі нашых продкаў. Гэта не проста аб’екты – гэта наша калектыўная памяць, закладзеная ў ландшафт.

І менавіта таму абавязак кожнага з нас – беражліва адносіцца да гэтай спадчыны. Захаваць помнікі гісторыі – значыць захаваць сваё імя, сваю годнасць і сваю будучыню. Бо наступныя пакаленні будуць меркаваць пра нас менавіта па тым, што мы ім пакінем. Ці знойдуць яны магчымасць дакрануцца да мінулага, ці сустрэнуць пустэчу і забудову?

Як у цудоўную, але сапраўдную казку адпраўляемся мы ў кожнае такое падарожжа па памятных мясцінах нашага краю. Кожная дарога да старажытнага гарадзішча, кожны паход да крыніцы-старажыткі, кожны ўзгляд на сцены былога замчышча – гэта крок не толькі ў прасторы, але і крок у вечнасць. Гэта дыялог з тымі, хто быў да нас, і пасланне тым, хто прыйдзе пасля.

Давайце ж будзем годнымі нашчадкамі слаўнага мінулага Слаўгарадчыны. Давайце вывучаць, ахоўваць і шанаваць кожны куточак гэтай чароўнай зямлі, каб яе гісторыя не скончылася на нас, а цягнулася далей, перадаючы новым пакаленням мудрасць, мужнасць і любоў да Радзімы. Бо без мінулага няма будучыні, а без памяці – няма народа.

Наша першая сустрэча — з таямнічым возерам Святое

За некалькі кіламетраў ад Слаўгарада, па той бок ракі Сож, каля вёскі Дубна, схаваўся ад маршрутаў адзін з самых загадкавых вадаёмаў раёна — возера Святое. Яго ўсходні бераг — сапраўдны падарунак для археолагаў: тут схаваны шматлікія помнікі розных эпох, ад далёкага каменнага веку да часоў Сярэднявечча. А ўсяго ў двух кроках ад вады б’е крынічка з саладкаватай на смак вадой.

Лічбы кажуць, што плошча возера складае 0,25 кв. км, даўжыня дасягае 2 км, а даўжыня яго берагавой лініі — амаль 5 км. Аднак сапраўдная глыбіня Святога ввозера дакладна не вызначана. І менавіта з глыбінёй і ўзнікненнем возера звязана прыгожая і загадкавая легенда.

Калісьці вадаём зваўся Дубенскім — па назве вёскі і старажытных дубоў, што раслі на беразе. На ўзгорку сярод гэтых дубоў стаяла язычніцкая бажніца са статуямі багоў: Сварога, Дажджбога, Перуна, Воласа і Хорса. Аднаго разу прыйшлі сюды княжацкія дружыннікі, разбурылі каплішча і спалілі статуі. З узброенага натоўпу выйшаў чалавек у карычневай кашулі да пят і сказаў збіўшымся ў гурт людзям, што іхнія багі несапраўдныя, а на свеце існуе  толькі адзіны бог Іісус Хрыстос. Затым ён загадаў, каб назаўтра раніцай усе мужчыны з вёсак паблізу прыйшлі на гэтае месца будаваць хату для новага бога, а хто не прыйдзе, то адважныя воіны Хрыстовы – узмах рукі ў бок дружыннікаў, якія тут жа пахваліліся сваёй зброяй – спаляць усе бачныя адсюль вёскі. Людзі вымушаны былі згадзіцца.

Царкву збудавалі без адзінага цвіка з магутных дубоў. Яе купалы ўздымаліся вышэй самых высокіх дрэў.

Той жа самы чалавек толькі ўжо ў другой доўгай вопратцы агледзеў царкву і застаўся задаволены. Потым ён некалькі раз абышоў яе, абкураючы сцены духмяным дымам і пырскаючы на іх вадой. “Бы ў лазні”, – падумалі людзі. Затым дружыннікі, ходзячы па хатах, сагналі ўсіх людзей у царкву і чалавек паказваў ім, як трэба маліцца новаму богу.

Уначы расхадзілася вялікая бура. Ці то звергнутыя багі гневаліся, ці то сама маці-зямля не магла цярпець такой навіны. Раз-пораз грымеў гром і разрывалі неба маланкі, выў і стагнаў вецер у вершалінах дрэў. Людзі напужаліся і сядзелі па сваіх хатах. Таму ніхто не заўважыў той момант, калі асабліва ярка ўспыхнула маланка і, здаецца, яе бляск асвяціў наваколле на доўгі час. Адразу ж стала светла як днём, але гэтае святло было белым, нежывым і такім яркім, што людзі і ў сне адварочваліся ад вокнаў і закрывалі твары далонямі. І некаму было бачыць, як у гэтым ненатуральным святле царква, якая раней горда трымала свае купалы з крыжамі, павольна апускалася ў нейкую бездань. Аглушальна грымнуў гром і зямлю зноў акутаў змрок. Потым маланка ўспыхнула яшчэ раз, але пад царкоўнымі крыжамі ўжо сышліся маршчыністыя далоні азёрных хваляў.

Раніцай, калі людзі пайшлі да царквы, то ўбачылі на яе месцы толькі возера, што маўкліва чарнела вадзяной безданню.

Потым яшчэ доўга рыбакі чаплялі тут свае сеткі за вершаліны крыжоў, і кажуць, нават зараз, калі ў сонечны дзень заплысці на чаўне ў пэўнае месца, то можна пабачыць, як чарнеюць у вадзе купалы той царквы і нават, калі добра прыслухацца, то можна пачуць звон. 

З тых часоў возера і сталі зваць Святым. А ў гэтых мясцінах больш ніколі не будавалі цэркваў.

Гэта толькі пачатак нашай вандроўкі. У наступных выпусках праекта мы адкрыем для вас і іншыя цуды Слаўгарадскага раёна. Чытайце, далучайцеся да нашых пошукаў і прапаноўвайце свае ўпадабаныя, запаветныя мяйсціны!