Давайце я раскажу вам пра адну цікавую «павядзёнку» Слаўгарадчыны — так, быццам мы сядзім разам за сталом, і я дзялюся тым, што чула ад старых людзей, што чытала ў запісах этнографаў, што яшчэ памятае наша зямля.

Ведаеце, у нас нават назвы людзей залежалі ад таго, з якога боку раёна ты родам. Паўднёва-заходнюю частку — Прудок, Рагі, Добры Дуб — называлі Паляўшчынай. Не таму, што там палявалі, а таму, што лесу мала, лугоў заліўных няма, зямля адкрытая. І людзі там — паляўцы. А вось з паўночнага ўсходу — лесаўцы. І паляўцы, бывала, казалі: «Лесаўцы — народ звёрзкі», сур’ёзны, строгі. А лесаўцы ў адказ маглі таксама пажартаваць. Вось так, без злосці, але з адчуваннем розніцы.

Нават хаты будавалі крыху па-рознаму. Яшчэ беларускі этнограф Е. Р. Раманаў пісаў, што наш край — пераходны паміж Поўднем і Поўначчу Беларусі. Стрэхі — пераважна двухсхільныя, радзей чатырохсхільныя. Франтон называлі «закот» або «закут». Двор звычайна быў круглы, «вянком»: пад адным дахам — і сенцы, і хлявы, і павець, і дрывотня. Насупраць — клець, амбар. Усё зладжана, каб гаспадарка жыла адным дыханнем.

Зайдзіце ў такую хату — і адразу бачны парадак. Насупраць печы — чырвоны кут з абразамі, накрытымі набожнікамі. На бажніцы — свечкі, «святая» кніга, часам і грошы. Лыжкі тырчаць у заложніку, каля дзвярэй — кадушка з вадой, на шасце пад столлю — кажухі, пража, вязынкі цыбулі. Усё на сваім месцы, і ўсё з сэнсам.

А адзенне? І тут адрозненні. У Рудні і Васькавічах курткі ўпрыгожвалі зялёнымі ірхамі, у Рэкце ці Кулікоўцы — чорнай тасьмой. Недзе яны былі даўжэйшыя, недзе карацейшыя. У Рагах фартух шылі са зборкамі, як на Случчыне, а на паўночным усходзе — просты, з вышыўкай унізе. Жанчыны насілі чырвоныя хусткі — казалі, што яны «вясяляць бабу». Мужчыны — лапці, магеркі з воўны, кашулі з вышыванымі манішкамі. Усё простае, але сваё.

А цяпер уявіце Раданіцу. На поўначы раёна раніцай — у лазню, памыліся, паабедалі і каля поўдня — на могілкі. З яйкамі, мёдам, абрусамі. Садзіліся каля магіл, успаміналі продкаў. У некаторых вёсках святкавалі ў панядзелак, а не ў аўторак — і гэта лічылася нармальным, бо «так заведзена».

Былі і іншыя «завядзёнкі». На паўночным усходзе ўвечары падмяталі, але смецце выносілі толькі ўдзень. На паўднёвым захадзе — наадварот: падмятаць нельга, толькі нагой у куток згарнуць. Чаму? «Бо так трэба». І гэтага хапала.

За сталом — строгі парадак. Бацька на покуці. Ён першы зачэрпваў — і ўсе за ім. Маўчалі: «Калі ем, тады глух і нем». Спачатку боршч ці варыва, потым мяса, пасля — бульба ці крупнік, каша з малаком, а на канец — кісель. Ежа простая, але свая, вясковая, зладжаная.

На вяселлі мужчын садзілі на покуці, жанчын — за іншыя сталы. Гаспадар у футравай шапцы прасіў гасцей «на хлеб-соль». Пакуль шапка на галаве — гуляем. Зняў — значыць, можна разыходзіцца. Пасля вяселля вадзілі «банкет» — яшчэ адну бясёду ў гонар маладых. Ішлі на яе павольна — адсюль і выраз: «Ідзе як у піва».

Нават пахаванне мела свае правілы. На дно долу — салома каласамі на ўсход, манеты — «каб купіць месца». Труну апускалі ўзгалоўем на захад, ставілі крыж. Садзілі бярозы — «вясёлы лес», каб і на могілках было светла.

Працавалі хутка. Малацілі цэпам у рытме. Бульбу капалі стоячы, сагнуўшыся. Проса не мялі нагамі, як на Палессі, а аббівалі цапамі або пранікам. І нават словы былі свае — не казалі «мяць проса».

Песні таксама расказваюць пра рух людзей. Спявалі і паўднёвыя, і віцебскія матывы. Лічылі мясцовай песню пра «ліцейны завод» — магчыма, яна нарадзілася, калі ў Старынцы працаваў завод. А «Чарнаморачку», казалі, прынеслі салдаты з турэцкай вайны. Падчас Вялікай Айчыннай з’яўляліся новыя песні — пра бяду, пра цяжкасці, пра жыццё.

І, канешне, былі ў нас і шаптуны. На поўдні раёна казалі, што чараўнік мог загадаць хвое павярнуцца — і яна паварочвалася. Верылі ў гэта ці не — але гісторыі такія жылі.

Вось такая яна, «павядзёнка» Слаўгарадчыны. Не проста звычаі — а цэлая сістэма жыцця: як будаваць, як апранацца, як есці, як святкаваць і як праводзіць у апошні шлях. І калі прыслухацца, то ў гэтых дробязях — душа краю.