Прывітанне, дарагія чытачы! Сёння Прысажанка запрашае вас у падарожжа па эканамічным развіцці Прапойска (Слаўгарада).

Чытач: Цікава! Я думаў, Прапойск быў невялікім паселішчам.

Прысажанка: Некалі Прапойск быў важным пунктам на «шляху з вараг у грэкі». Пасля заняпаду шляху ён стаў мясцовым цэнтрам, а ХVІ стагоддзе прынесла новы росквіт.

Чытач: Застой змяніўся ўздымам?

Прысажанка: Так! У канцы XVIII стагоддзя, пасля аб’яднання з Рускай дзяржавай, эканоміка атрымала моцны імпульс. У 1806 годзе А. Яншыным была заснавана палатняная мануфактура.

Чытач: Палатняная мануфактура? Гэта сур’ёзна.

Прысажанка: На ёй працавала 8 станкоў, і ў 1825 годзе выткалі 7361 метр палатна. У 1828 годзе працавала 17 чалавек, уся праца была ручной.

Чытач: Сямнаццаць чалавек без машын…

Прысажанка: Выпуск прадукцыі скарачаўся, і ў 1847 годзе фабрыка закрылася.

Чытач: Шкада. Што яшчэ працавала?

Прысажанка: У пачатку ХІХ стагоддзя дзейнічаў вінакурны завод Галіцына, які вырабляў да 57 тысяч вёдзер віна штогод. 11 корчмаў адкрылі для мясцовых жыхароў.

Чытач: Ого, 11 корчмаў!

Прысажанка: Таксама існавала прадпрыемства шарсцяных вырабаў, лесапілка ў Клінах. Усе прадпрыемствы належалі Аляксандру Яншыну.

Чытач: Усё было ў руках аднаго чалавека.

Прысажанка: Так. У 1806 годзе Яншын заснаваў яшчэ адну прыгонную мануфактуру на Сажы, якая вырабляла палатно.

Чытач: І што далей?

Прысажанка: У 1830 годзе фабрыка складалася з трох драўляных карпусоў. Выраблена 8400 метраў палатна. Працавала 18 прыгонных сялян. Палатно ішло на парусы для караблёў. У 1847 годзе фабрыка таксама закрылася.

Чытач: Цікава, як эканоміка была звязана з войскам.

Прысажанка: Вельмі цесна! У канцы ХІХ стагоддзя ў раёне было 25 заводаў. Прапойскія заводы абслугоўвалі мясцовых жыхароў, а лішкі прадукцыі вывозіліся.

Чытач: Некаторыя прадпрыемствы былі вядомымі?

Прысажанка: Безумоўна! Кафляны і цагляны заводы Ганчарова, два канатныя, дзве маслабойні і іншыя. У Аляксандраўцы было тры заводы Судзілоўскага.

Чытач: Нават кафляны завод?

Прысажанка: Заснаваны ў 1845 годзе кафляны завод Ганчарова вырабляў да 40 тысяч абразцоў у год, якія выкарыстоўваліся для абліцоўкі Гранавітай палаты Маскоўскага Крамля.

Чытач: А «жалезаробчая» фабрыка?

Прысажанка: У 1840 годзе ў Старынцы пачала працаваць «Жалезаробчая» фабрыка Бенкендорфа. Пачалося з медзеплавільні Галіцына, якую пазней набылі Яншын, а затым графіня Вязміцінава.

Чытач: Фабрыка мяняла ўладальнікаў?

Прысажанка: Так. У 1828 годзе Бенкендорф набыў завод і арганізаваў перапрацоўку чыгуну.

Чытач: Цікава, як з медзеплавільні вырасла буйное прадпрыемства.

Прысажанка: У 1835 годзе Бенкендорф перавёў слесарню, а ў 1840 годзе рэканструяваў плаціну і пашырыў медны завод.

Чытач: І што было далей? Ваенныя заказы?

Прысажанка: Менавіта! З 1848 года пачаліся вялікія заказы Арміі на павозкі, лафеты. У 1852 годзе завод выканаў заказ на механізм Шостэнскага парахавога завода.

Чытач: Лакамабілі?

Прысажанка: Так! З 1858 па 1861 гады рабілі карабельныя ланцугі, снарады. Для Магілёўскага маста зрабілі 14,2 тысячы пудоў жалезных хамутоў.

Чытач: Уражвае! Колькі розных вырабаў!

Прысажанка: У канцы 1850-х гадоў пачалі вытворчасць паравых катлоў і лакамабіляў. У 1859 годзе зроблены першыя машыны высокага ціску для Бранскага арсенала.

Чытач: Колькі людзей працавала там?

Прысажанка: У 1859 годзе на заводзе было больш за 500 чарнарабочых і 165 кваліфікаваных майстроў – да 700 чалавек! Завод перапрацоўваў 48 тысяч пудоў металаў за год.

Чытач: Фантастыка! Сапраўдны гігант.

Прысажанка: Безумоўна! У ХІХ стагоддзі ў Прапойску хутка рос лік рамесных прадпрыемстваў і гандлю. У 1881 годзе было да 40 крам.

Чытач: Але потым вайна?

Прысажанка: Так, Першая сусветная вайна нанесла вялікі ўрон. Прамысловыя прадпрыемствы не былі адноўлены. У 1926 годзе ў раёне было 247 прадпрыемстваў з 321 рабочым.

Чытач: Значыць, усё пачыналася з нуля?

Прысажанка: Можна сказаць і так. Але Слаўгарадскі выканкам развіваў дзяржаўныя і кааператыўныя прадпрыемствы. Завод імя Варашылава выпускаў 206 тон шкіпінару, 300 тон смалы.

Чытач: Нават швейныя майстэрні!

Прысажанка: Так! У 1928 годзе пачала дзейнічаць швейная майстэрня «Кастрычнік». У 1929 годзе ў «Рабаўцы» адкрыўся цагельны завод «Усход», дзе 19 чалавек выраблялі 220 тысяч цаглін.

Чытач: І дрэваапрацоўка таксама?

Прысажанка: Адначасова з «Чырвоным швейнікам» уступіў у строй дрэвакамбінат. У 1930 годзе пабудаваны крэмнедрабільны завод «Мінерал».

Чытач: Працавалі на ўсіх напрамках.

Прысажанка: Менавіта так! У 1931 годзе пачалі дзейнічаць кавальская майстэрня «Чырвоны металіст». Маслазавод выпускаў 314 тон масла.

Чытач: І зноў вайна… Вялікая Айчынная.

Прысажанка: Так, вайна нанесла вялікі ўрон. Але праз 35 дзён пасля вызвалення Слаўгарада пачаў дзейнічаць прамкамбінат, аднаўляўся вапнавы завод.

Чытач: Нават пасля такой разрухі!

Прысажанка: У 1955 годзе арцель «Савецкая Беларусь» выпусціла звыш плана прадукцыі. Арцель «Слава» вырабіла каля 2 мільёнаў штук цэглы, замест ранейшых 40 тысяч!

Чытач: Двух мільёнаў! Неймаверны рост!

Прысажанка: Так! А ў сакавіку 1965 года ўступіў у строй завод жалезабетонных вырабаў. 28 лістапада 1968 года масласырзавод выпусціў першую прадукцыю.

Чытач: Дзякуй за падарожжа!

Прысажанка: Заўсёды рада падзяліцца ведамі! Спадзяемся, гэты дыялог з мінулым дапамог вам зразумець эканоміку краю. Да новых сустрэч!