Калі хтосьці спытае, дзе знайсці спакой, добрую кнігу і тое ціхае натхненне, адказ будзе просты — у бібліятэцы.

Ёсць месцы, куды чалавек прыходзіць не толькі па кнігу. Прыходзіць за адказам на пытанне, за цішынёй, якой часам так не хапае ў паўсядзённасці, за сустрэчай, успамінам, размовай. Такім месцам для многіх пакаленняў жыхароў Слаўгарадчыны стала бібліятэка.

Сёння цяжка ўявіць яе гісторыю без гісторыі самога горада і раёна. Яна таксама перажывала складаныя часы, губляла кнігі і памяшканні, пачынала амаль з нуля, змянялася разам з грамадствам, але заставалася вернай сваёй галоўнай місіі — быць побач з чалавекам і кнігай.

Пачатак, схаваны ў часе

Гісторыя бібліятэчнай справы ў нашым краі пачынаецца больш за стагоддзе таму. Паводле захаваных звестак, напрыканцы 1918 года была створана бібліятэка ў Прапойскай воласці.

На жаль, сёння немагчыма аднавіць яе гісторыю да дробязяў. Архіўныя звесткі вельмі скупыя і фрагментарныя. Невядома дакладна, дзе знаходзілася бібліятэка, колькі ў ёй было кніг і чытачоў, хто стаяў за яе працай.

Захавалася толькі некалькі версій. Адна з іх сцвярджае, што асновай фонду магла стаць асабістая бібліятэка графа Мурамцава. Ёсць таксама меркаванне, што літаратуру бібліятэцы дасылала Н.К. Крупская. Але дакументальнага пацвярджэння гэтым фактам пакуль не знойдзена.

Так гісторыя пакідае нам не толькі факты, але і загадкі.

Вядома іншае: бібліятэчная справа на Беларусі ў тыя гады развівалася ў надзвычай складаных умовах. Вайна, акупацыя, разбурэнні не раз перарывалі культурнае жыццё. Кніжныя калекцыі, якія захаваліся ў маёнтках, улічваліся і перадаваліся ў бібліятэкі. У рэспубліку накіроўваліся работнікі, літаратура на беларускай мове, газеты і часопісы.

Але сапраўдным выпрабаваннем для бібліятэкі стала Вялікая Айчынная вайна.

Амаль усё, што было створана да вайны, загінула. Памяшканне бібліятэкі было разбурана, кніжны фонд амаль цалкам разграблены або знішчаны. Разам з кнігамі былі страчаны і многія старонкі яе гісторыі.

Кнігі вярталіся да людзей

У 1946 годзе пачалася работа па аднаўленні раённай бібліятэкі. І тут адбылося тое, што, напэўна, лепш за любую статыстыку расказвае пра стаўленне людзей да кнігі. Каля тысячы экзэмпляраў са штампам раённай бібліятэкі захаваліся ў насельніцтва. Людзі не далі кнігам знікнуць. Яны захавалі іх у сваіх дамах і пасля вайны вярнулі бібліятэцы. Яшчэ каля дзвюх тысяч кніг жыхары сабралі для новага фонду. Так, з чалавечай дапамогі, памяці і любові да кнігі бібліятэка пачала сваё новае жыццё. Спачатку яна размяшчалася ў прыватным доме ў завулку Карла Маркса. Умовы былі вельмі простымі, але галоўнае ўжо адбылося: у горадзе зноў з’явілася месца, дзе можна было ўзяць кнігу, пачытаць газету, сустрэцца з іншымі людзьмі. У 1947 годзе ў бібліятэку прыйшла працаваць Ева Мацвееўна Луферава — добрая знаўца і аматар кнігі, ініцыятыўны і спагадлівы чалавек.

Напачатку 1948 года бібліятэку перавялі ў памяшканне былога раённага дома культуры на вуліцы Камсамольскай. Бібліятэку ўзначаліла Марыя Андрэеўна Маісеева. А лічбы тых гадоў сёння ўражваюць сваёй дынамікай.

У 1949 годзе бібліятэку наведвалі ўжо 700 чытачоў, а яе фонд складаў 2765 экзэмпляраў. Праз некалькі гадоў кніг і людзей стала значна больш.

У 1950 годзе бібліятэка атрымала два пакоі ў прыватным доме жыхара Шкадава і 15 тысяч рублёў на капітальны рамонт. На гэтыя сродкі быў набыты дом у вёсцы і перавезены ў Слаўгарад.

У 1951 годзе бібліятэка атрымала сваё, хоць і невялікае, але ўтульнае памяшканне. Кніжны фонд ужо налічваў 5924 экзэмпляры, а колькасць чытачоў дасягнула 1200 чалавек. У штаце працавалі тры чалавекі: загадчыца бібліятэкі, загадчыца перасоўнага фонду і бібліятэкар. Кніг станавілася больш. Чытачоў — таксама. І разам з гэтым усё выразней гучала пытанне: бібліятэцы патрэбна прастора.

Бібліятэка расце разам з горадам

У 1952 годзе былое памяшканне раённага дома культуры перадалі раённай і дзіцячай бібліятэкам. Цяпер бібліятэка размяшчалася ўжо ў трох пакоях: чытальнай зале, абанеменце і кнігасховішчы.

Стала святлей, прасторней, зручней.

Але галоўнае змяненне адбывалася не толькі ў сценах бібліятэкі. Змяняўся сам яе чытач. Ён прыходзіў не проста ўзяць кнігу — бібліятэка паступова станавілася часткай яго жыцця.

У 1957 годзе загадчыцай Кульшыцкай бібліятэкі пачала працаваць Зінаіда Іванаўна Барсукова. У 1961 годзе яна была пераведзена ў чытальную залу раённай бібліятэкі, а ў верасні 1963 года ўзначаліла яе.

Энергічны і працалюбівы кіраўнік, чалавек, які шчыра хварэў за сваю справу, Зінаіда Іванаўна шмат зрабіла для развіцця бібліятэчнай работы ў раёне. Асобная старонка яе дзейнасці — стварэнне і развіццё кніжнага фонду Ржаўскай сельскай бібліятэкі імя Я.І. Драйчука. А сама раённая бібліятэка працягвала расці. На пачатак 1958 года яе фонд складаў ужо 16 257 кніг, а чытачоў было 1628. У 1960 годзе бібліятэка абслугоўвала 2138 чытачоў, а ў раёне дзейнічала 58 бібліятэк-перасовак. У 1963 годзе кніжны фонд дасягнуў 24 385 экзэмпляраў, а колькасць чытачоў — 3304 чалавек. За гэтымі лічбамі — штодзённая праца бібліятэкараў, сотні і тысячы сустрэч з людзьмі, кніжныя выставы, размовы, парады і, вядома ж, кнігі, якія з рук у рукі ішлі да свайго чытача.

Цэнтралізацыя: новая старонка

1970-я гады сталі новым этапам у гісторыі бібліятэчнай справы раёна.

У 1972 годзе раённая бібліятэка пераехала ў прыстасаванае памяшканне на ўскрайку горада. А ў 1978-м адбылася важная падзея — у сувязі з цэнтралізацыяй бібліятэчнай сеткі Слаўгарадская раённая бібліятэка стала цэнтральнай у адносінах да дзіцячай бібліятэкі і сельскіх бібліятэк-філіялаў.

Гэта была вялікая арганізацыйная работа.

Неабходна было ўпарадкаваць кніжныя фонды раённай і сельскіх бібліятэк, расставіць кнігі ў алфавітным парадку, стварыць каталогі, зверыць іх з уліковымі. За, здавалася б, сухімі бібліятэчнымі працэдурамі стаяла велізарная штодзённая праца людзей.

У цэнтральнай бібліятэцы з’явіліся спецыялізаваныя аддзелы: камплектавання і апрацоўкі літаратуры, абслугоўвання, метадычны, арганізацыі і выкарыстання адзінага фонду, даведачна-бібліяграфічны і інфармацыйны, дзіцячы.

У 1979 годзе дырэктарам ЦБС стала Марыя Васільеўна Баранава — маладая спецыялістка, выпускніца Мінскага інстытута культуры.

Яна ўзначаліла калектыў у перыяд важных пераўтварэнняў, стала арганізатарам новых пачынанняў, дапамагала ўкараняць сучасныя формы работы, а для бібліятэкараў сельскіх філіялаў была аўтарытэтным дарадчыкам і памочнікам.

У пачатку 1980-х гадоў цэнтральная бібліятэка ўжо становіцца сапраўдным метадычным цэнтрам для ўсёй сістэмы.

Бібліятэка выходзіць за межы свайго непасрэднага абслугоўвання чытачоў. Яна становіцца інфармацыйным партнёрам раёна, наладжвае сувязі з кіраўніцтвам РАПА, арганізуе інфармацыйнае абслугоўванне спецыялістаў сельскай гаспадаркі, працуе з прадстаўнікамі савецкага апарату.

А ў 1983 годзе цэнтральная раённая бібліятэка пераязджае ў сучаснае на той час памяшканне раённага дома культуры.

Нарэшце ў чытачоў з’явілася магчымасць карыстацца прасторнай чытальнай залай, абанементам, кнігасховішчам. Больш магчымасцяў атрымала і сама бібліятэка — для сустрэч, мерапрыемстваў, выставак, творчых вечароў.

У 1985 годзе бібліятэчная сістэма раёна налічвала 35 сельскіх бібліятэк, адну цэнтральную і адну дзіцячую бібліятэку.

Гэта быў час, калі бібліятэчная сетка Слаўгарадчыны была сапраўды вялікай. Старонка, якую немагчыма перагарнуць без болю. Але гісторыя не бывае толькі пра поспехі. Чарнобыльская катастрофа змяніла жыццё многіх людзей. Адсяленне жыхароў з забруджаных тэрыторый закранула і бібліятэчную сетку раёна. Былі ліквідаваны 17 сельскіх бібліятэк. Знікалі бібліятэчныя пункты, мянялася геаграфія абслугоўвання, людзі пакідалі родныя вёскі. За кожнай закрытай бібліятэкай стаяла не проста статыстычная адзінка — стаяла гісторыя пэўнага населенага пункта, яго жыхароў, чытачоў, бібліятэкара. Але бібліятэчная справа працягвала жыць. У 1994 годзе быў адкрыты гарадскі філіял № 1. У 1998 годзе ў сістэме налічвалася ўжо 18 сельскіх бібліятэк. У тым жа годзе фонд цэнтральнай бібліятэкі складаў 45 571 экзэмпляр, а яе чытачамі былі больш за тры тысячы чалавек. Дзіцячы аддзел меў 23 610 экзэмпляраў літаратуры і 1800 чытачоў. І гэта ўжо была не проста бібліятэка ў звыклым разуменні. Яна станавілася культурным, духоўным і інфармацыйным цэнтрам, месцам для развіцця асобы, сустрэч і вольнага часу.

Не толькі пра кнігі

Бібліятэка заўсёды была пра людзей. Пра тых, хто прыходзіць сюды з дзяцінства. Пра школьніка, які шукае патрэбную кнігу. Пра пенсіянера, якому хочацца пагутарыць. Пра чалавека, які адкрывае для сябе беларусскую культуру. Пра сям’ю, якая хоча правесці час разам. У 1997 годзе пры бібліятэцы пачаў працаваць сямейны клуб «Рамонак». У яго склад увайшлі 20 актыўных чытачоў і сяброў бібліятэкі. Тут не толькі адпачывалі, але і абмяркоўвалі жыццёвыя праблемы, знаходзілі паразуменне і проста былі разам. Для дзяцей у 1998 годзе пры дзіцячай бібліятэцы з’явіўся клуб выхаднога дня «Калейдаскоп». Яго мэта была простай і важнай: арганізаваць вольны час дзяцей, пазнаёміць іх з навакольным светам і творчасцю вядомых пісьменнікаў.

А яшчэ бібліятэка вучылася сама.

Асобная ўвага надавалася прафесійнаму развіццю супрацоўнікаў: праводзіліся практыкумы для пачынаючых бібліятэкараў, дні інфармацыі, заняткі ў базавых бібліятэках, тэхнічная вучоба. Традыцыяй стаў конкурс «Бібліятэкар года». Бо немагчыма весці людзей у свет кнігі, не развіваючыся самому. Сёння, калі мы гаворым пра бібліятэчную дзейнасць Слаўгарадчыны, перад вачыма паўстаюць не толькі стэлажы, каталогі і статыстычныя справаздачы.

За ўсім гэтым — лёсы людзей.

Евы Луферавай, Марыі Маісеевай, Зінаіды Барсуковай, Марыі Баранавай і многіх іншых бібліятэкараў, якія дзень за днём стваралі гісторыю бібліятэчнай справы нашага краю.

За кожнай кнігай — чытач. За кожнай бібліятэкай — чалавек, які аднойчы адчыніў дзверы і сказаў: «Заходзьце. Мы вас чакалі». І, магчыма, менавіта ў гэтым і ёсць галоўны сакрэт бібліятэкі. Яна захоўвае не толькі кнігі. Яна захоўвае памяць пра людзей, якія гэтыя кнігі чыталі. А гэта толькі пачатак нашай вялікай гісторыі пра бібліятэчную справу Слаўгарадчыны…